Plackowate łysienie

Wypadanie włosów staje się w dobie dzisiejszej poważnym problemem dotykającym wielu mężczyzn i kobiet, a nawet dzieci. Skrajną konsekwencją trwałego lub przejściowego tracenia włosów jest łysienie (alopecia), które może mieć charakter ograniczony i zajmować tylko niewielkie powierzchnie lub rozlany i obejmować całą owłosioną skórę głowy.

Dlaczego łysiejemy?

Znane są również przypadki łysienia obejmującego inne owłosione okolice ciała. Łysienie jest zawsze objawem chorobowym, polegającym na postępującym zaniku zdolności wytwarzania włosa w mieszku włosowym. Zjawisko to zazwyczaj nasila się w trzeciej i czwartej dekadzie życia. W czym możemy dopatrywać się przyczyn odpowiedzialnych za łysienie? Czy styl życia ma wpływ na utratę włosów, czy może raczej źródła utraty włosów powinniśmy szukać w nieprawidłowo funkcjonujących procesach fizjologicznych organizmu?

Przyczyny doprowadzające do wypadania włosów mogą być rozmaite, jednakże do głównych czynników bezapelacyjnie należy zaliczyć hormony androgenne, czyli hormony płciowe o budowie sterydowej, odpowiedzialne za rozwijanie cech męskich. Mają one niekorzystny wpływ na mieszki włosowe i doprowadzają do utraty ich funkcji. Uszkodzone mieszki włosowe nie są w stanie produkować włosów w odpowiedzi na ich ubytek bądź produkują włosy o nieprawidłowej budowie. Łysienie może być także związane ze zmianami hormonalnymi występującymi przewlekłe (np. ciążą czy menopauzą u kobiet) lub nagłymi złamaniami gospodarki hormonalnej. Nadmierna utrata włosów może być spowodowana czynnikami mechanicznymi (np. wyrywanie włosów), toksycznymi (np. zatrucia metalami ciężkimi) bądź być efektem ubocznym współistniejących chorób układowych. Wiele środków farmakologicznych, takich jak leki cytotoksyczne, immunosupresyjne, przeciwtarczycowe czy przeciwkrzepliwe także może zostawić po sobie niekorzystne następstwa w postaci wyłysienia. W końcu utrata włosów może być spowodowana przez toczący się proces zapalny. Wówczas nosi nazwę łysienia plackowatego (alopecia areata). 

Co to jest łysienie plackowate?

Łysienie plackowate, podobnie jak wszystkie inne rodzaje utraty włosów, jest chorobą z kręgu chorób dermatologicznych i może pojawić się w każdym wieku. Schorzenie definiuje się jako przejściowe lub trwałe ogniska łysienia, o różnej wielkości i odmiennym kształcie. Dotyczy skóry owłosionej, zazwyczaj skóry głowy, choć może także doprowadzić do zajęcia innych owłosionych okolic ciała. Opisywane były przypadki łysienia plackowatego okolic pachowych i płciowych, zajęcia włosów mieszkowych, a nawet utraty rzęs i brwi. Łysienie plackowate jest stosunkowo często występującą chorobą. Pierwsze doniesienia o chorobie pochodzą z początku naszej ery. 

Zmiany na skórze zazwyczaj pojawiają się nagle. Sam przebieg choroby jest bardzo zróżnicowany i różnie nasilony u poszczególnych pacjentów. Może występować jedno ognisko wyłysienia utrzymujące się przez dłuższy czas lub też stale mogą powstawać nowe ogniska. Odrost włosów najczęściej występuje samoistnie po kilku lub kilkunastu miesiącach. Choroba charakteryzuje się nawrotowością i występowaniem okresowych zaostrzeń. Zwykle wyłysienie najdłużej utrzymuje się na obwodzie owłosionej skóry głowy w okolicach potylicznych i skroniowych. Czasami zdarza się, że włosy nie odrastają i wówczas mówimy o łysieniu plackowatym złośliwym. W tym przypadku nie obserwuje się także żadnej reakcji na stosowane leczenie. Wyróżniamy trzy podstawowe odmiany łysienia plackowatego: łysienie plackowate zwykłe, łysienie plackowate uogólnione i łysienie plackowate całkowite. Dla łysienia plackowatego zwykłego charakterystyczne jest występowanie okrągłych i/lub owalnych ognisk w obrębie skóry głowy, mających tendencję do zlewania się ze sobą. W przypadku łysienia plackowatego całkowitego i uogólnionego stwierdza się całkowity brak włosów na skórze głowy. Czynnikiem odróżniającym te dwie odmiany choroby jest obecność, w przypadku łysienia plackowatego całkowitego, lub brak, w przypadku łysienia plackowatego uogólnionego, włosów w obrębie innych fizjologicznie owłosionych okolic ciała.

W przebiegu choroby, poza całkowitym lub częściowym wyłysieniem, nie obserwuje się żadnych dodatkowych zmian na skórze. W dużej części przypadków, około 12–15%, utracie włosów mogą towarzyszyć zmiany dystroficzne płytek paznokciowych. Są to punkcikowate wgłębienia, zwłóknienia, podłużne pobruzdowania oraz ścieńczenia płytek paznokciowych. Dodatkowo może dojść do rozdwajania wolnego brzegu płytki. Tego typu zmiany znacznie częściej odnotowuje się w populacji dziecięcej, chorującej na łysienie plackowate. Niekiedy zmiany na paznokciach mogą być jedynym objawem toczącego się procesu chorobowego. Należy także zaznaczyć, że łysienie plackowate może współistnieć z chorobami tarczycy, bielactwem nabytym oraz innymi chorobami, których podłoża upatruje się w czynnikach autoimmunologicznych. 

Przyczyny łysienia plackowatego

Czynniki doprowadzające do rozwinięcia łysienia plackowatego nadal pozostają niejasne. Istnieje wiele równie prawdopodobnych hipotez dotyczących podłoża choroby. Naukowcy próbują dopatrywać się przyczyn łysienia plackowatego w zaburzeniach cyklu włosowego, a mianowicie zbyt szybkim przejściu z fazy anagenu, czyli fazy tworzenia i wzrostu włosa, która trwa kilka lat, do fazy katagenu, czyli okresu 2–3 tygodni, w czasie których włos obumiera. Jak do tej pory teoria ta nie została do końca potwierdzona i nie zdefiniowano czynników odpowiedzialnych za zapoczątkowanie całego procesu łysienia. Bezsprzeczny pozostaje fakt, że łysienie plackowate ma charakter zapalny, pomimo braku widocznych zmian zapalnych na skórze, w postaci zaczerwienienia czy wzmożonego ucieplenia. W przebiegu wielkokierunkowych zmian dochodzi do nadmiernej produkcji charakterystycznych substancji, nazywanych czynnikami zapalnymi, tworzenia nacieku w otoczeniu mieszków włosowych i rozwoju odpowiedzi immunologicznej typu komórkowego.

W miejscach zajętych chorobowo dochodzi do gromadzenia się limfocytów T (z jednoczesnym zmniejszeniem ich liczby w krążeniu ogólnym), czyli komórek układu odpornościowego, zdolnych do rozpoznawania swoistych antygenów. W początkowym okresie są to limfocyty z subpopulacji limfocytów pomocniczych. Jest to okres, w którym pacjenci najbardziej intensywnie tracą włosy, w wyniku bezpośredniego lub pośredniego (za pomocą produkowanych przez limfocyty specyficznych cząsteczek nazywanych cytokinami) niszczenia komórek mieszków włosowych. Sygnał ten pozwala na zatrzymanie cyklu włosowego lub zaburzenie jego przebiegu. Jedna z metod leczenia łysienia plackowatego opiera się na ponownym włączeniu cyklu włosowego, poprzez wywołanie nadwrażliwości kontaktowej, umożliwiającej zmianę profilu produkowanych przez limfocyty cytokin.

Łysienie plackowate przewlekłe

W postaci przewlekłej choroby dominują limfocyty cytotoksyczne, które uruchamiają mechanizmy „zaprogramowanej śmierci komórki”, tak zwanej apoptozy. Zjawiska te jednoznacznie świadczą o udziale układu immunologicznego w rozwoju łysienia plackowatego. Przypuszcza się również, że proces utraty włosów może być związany z różnymi czynnikami środowiskowymi. Rozważa się wpływ obecności wewnętrznego ogniska zakażenia, bytujących w organizmie substancji pochodzenia bakteryjnego lub wirusowego, mających zdolność wywoływania specyficznej aktywacji limfocytów (tzw. superantygenów), stresu i mikrourazów oraz widocznych uszkodzeń skóry głowy. Pod ich wpływem może dojść do przestrojenia normalnie funkcjonującego cyklu włosowego. Duże grono zwolenników ma także autoimmunologiczna teoria łysienia plackowatego. Fakt współistnienia łysienia plackowatego z chorobami z kręgu schorzeń autoimmunologicznych oraz wysokie miana autoprzeciwciał (przeciwciał skierowanych wobec własnym komórkom, w przypadku łysienia – wobec komórkom mieszków włosowych) mogą świadczyć o prawdziwości wysuwanych przez naukowców przypuszczeń. Niekiedy (około 10–20% przypadków) rodzinne występowanie może wskazywać na tło genetyczne. Ewentualny sposób dziedziczenia choroby nie jest do końca znany, chociaż najbardziej wiarygodna zdaje się hipoteza dziedziczenia wielogenowego. Wśród innych teorii, próbujących wyjaśnić przyczyny choroby, wymienia się czynniki psychogenne oraz czynniki łączące zaburzenia unerwienia i/lub unaczynienia skóry głowy z przyjmowanymi lekami.  

Bez względu na podłoże łysienie plackowate nadal pozostaje jednym z trudniejszych schorzeń medycznych. Dotychczas nie opracowano żadnego leczenia przyczynowego. W leczeniu ogólnym stosuje się fotochemioterapię, czyli cykliczne naświetlania całego ciała światłem ultrafioletowym w połączeniu ze specjalnymi substancjami chemicznymi, spełniającymi funkcję fotouczulaczów. Wskazane są także leki neurotropowe w przypadku stresu psychicznego. Kortykosteroidy, stosowane w dużych dawkach przez wiele tygodni lub miesięcy, mogą spowodować odrost włosów. Jest to jednak odrost jedynie przejściowy, gdyż po zaprzestaniu przyjmowania leków włosy ponownie wypadają. Podobnym profilem działania charakteryzuje się cyklosporyna. Leczenie miejscowe, w postaci stosowania silnych alergenów kontaktowych, co prawda żmudne i długotrwałe, w dużej części przypadków daje wyniki pozytywne, a odrost włosów nie zatrzymuje się po zaprzestaniu terapii. 
 

Piśmiennictwo:
E. Joss-Wichman, G. Broniarczyk-Dyła: „Współczesne poglądy na etiopatogenezę łysienia plackowatego”.  
S. Jabłońska, S. Majewski: „Choroby skóry i choroby przenoszone drogą płciową”.