Co to jest łysienie?

Łysienie, czyli wypadanie włosów, jest coraz częściej obserwowaną dolegliwością, z którą borykają się zarówno dorośli, jak i dzieci, mężczyźni i kobiety. Jest to stan o charakterze okresowym, długoterminowym bądź trwałym, mogącym doprowadzić do nieodwracalnej utraty włosów na ograniczonej powierzchni lub obejmującej całą owłosioną skórę głowy.

Niekiedy łysieniu ulegają inne okolice ciała, takie jak: okolice pachowe, pachwinowe, kończyny górne i dolne. Łysienie stanowi dla pacjentów nie tylko problem medyczny, lecz także problem estetyczny i – co za tym idzie – często staje się źródłem frustracji, złego samopoczucia, a także obniżonej samooceny. Taka nagła, nieoczekiwana zmiana naszego wyglądu bywa odbierana na różne sposoby, w zależności od osobowości i przekonań danego człowieka. W większości przypadków wywołuje negatywne emocje. Utrata włosów często postrzegana jest jako potencjalny powód pogorszenia stosunków z otoczeniem, zarówno w rodzinie, jak i w miejscu pracy. Wiele osób upatruje w tym schorzeniu swoje źródło niepowodzeń w życiu osobistym i zawodowym.

Aby w pełni zrozumieć, na czym polega łysienie i jakie są jego przyczyny, należałoby się przyjrzeć schematom budowy, wzrostu i właściwościom fizycznym włosa.

Budowa włosa

Włos jest to nitkowaty twór pochodzenia naskórkowego, występujący na całej powierzchni skóry, z wyjątkiem wewnętrznej strony dłoni, podeszwy i okolicy zgięć stawowych. Rozróżniamy włosy meszkowe, brwi i rzęsy, włosy okolic płciowych oraz owłosionej skóry głowy. Różnice w długości i we wzroście włosów zależą od wielu czynników zarówno genetycznych, jak i hormonalnych, wśród których najważniejszą rolę odgrywają androgeny stymulujące wzrost włosów okolic płciowych i brody, a hamujące wzrost włosów owłosionej skóry głowy, szczególnie u osób genetycznie predysponowanych do łysienia typu męskiego.

W pełni rozwinięty włos można podzielić na korzeń włosa tkwiący w skórze, a dokładnie w mieszku włosowym, na trzon, zwany łodygą włosa, oraz na koniec włosa. Włosy wyrastają z zagłębień skóry tworzących kanał, zwany mieszkiem włosowym, do którego uchodzą przewody gruczołów łojowych. Mieszek włosowy zbudowany jest z łodygi, korzenia, opuszki (cebulki), ujścia torebki włosowej (por skórny), gruczołu łojowego, otoczki włosa, mięśnia przywłośnego, części łączno-tkankowej torebki włosowej i brodawki włosa. Składa się z części nabłonkowej i łącznotkankowej. Część nabłonkowa, zwana macierzą, w wyniku rogowacenia staje się łodygą włosa. Dzieje się tak, ponieważ w macierzy, w której znajdują się żywe komórki włosa, zachodzą bardzo intensywne podziały, w wyniku których stare komórki są wypychane ku górze, co powoduje ich obumieranie i jednoczesne rogowacenie, a ich miejsce zajmowane jest przez młode komórki. Macierz jest także odpowiedzialna za wytworzenie pochewki, która otaczając od środka mieszek włosowy, dochodzi do powierzchni skóry. Z kolei główną częścią łącznotkankową jest brodawka włosa, do której dochodzą naczynia krwionośne i nerwy. Jest to część ściśle związana z macierzą. Tuż powyżej brodawki znajdują się melanocyty, od których, w zależności od ilości wytwarzanego barwnika, zwanego melaniną, zależy kolor włosów. Widoczna część włosa to trzon zbudowany z martwych komórek (brak ukrwienia i unerwienia), dlatego obcinanie włosów nie jest bolesne. Wnętrze włosa wypełnione jest keratyną, czyli białkiem zbudowanym m.in. ze związków siarki i azotu, chroniącą naskórek przed szkodliwymi czynnikami zewnętrznymi. W samym centrum włosa znajduje się rdzeń zawierający glikogen (cukier zapasowy magazynowany w wątrobie i mięśniach szkieletowych, który pod wpływem adrenaliny uwalniany jest do krwi, a następnie tkanek, gdzie stanowi źródło energii).

Wzrost i utrata włosów

Pojawienie się owłosienia ciała jest spowodowane rosnącym poziomem androgenów w czasie dojrzewania. Wzrastający poziom tego hormonu jest powodem przekształcania się włosów meszkowych we włosy dojrzałe. Meszek reaguje na androgeny, a przede wszystkim na testosteron i jego pochodne. Najwrażliwszym rejonem ciała na działanie tych hormonów jest okolica łonowa, dlatego właśnie to tam najszybciej pojawiają się dojrzałe włosy. Drugim obszarem, na którym rozwija się dojrzałe owłosienie w czasie wzrostu poziomu androgenów u obojga płci, jest okolica pachowa. Z powodu zahamowania wzrostu stężenia tych hormonów u kobiet już w wieku 12–13 lat, tylko u mężczyzn pojawia się dojrzałe owłosienie w innych okolicach ciała. Objawia się tutaj tzw. dymorfizm płciowy, czyli różnice pomiędzy budową i fizjologią kobiet i mężczyzn, w ilości i miejscu występowania rozwiniętego owłosienia. Mężczyźni mają więcej dojrzałych włosów (szczególnie na twarzy, klatce piersiowej i brzuchu oraz nogach i rękach), natomiast kobiety mają więcej włosów meszkowych. Uwarunkowania genetyczne decydują o tempie wzrostu owłosienia.

U człowieka, w przeciwieństwie do zwierząt, u których cykl włosowy jest zsynchronizowany (linienie), mieszki znajdują się w rozmaitych fazach cyklu włosowego i są bezładnie rozmieszczone. Wyróżnia się trzy okresy: wzrostu (anagen), inwolucji (ketagen) oraz  spoczynku (telogen). Okres wzrostu, czyli anaben, trwa około 3–6 lat i stanowi około 80–85% owłosionej skóry głowy. Okres inwolucji (0,5–1,0% włosów), trwający od kilku dni do dwóch tygodni, polega na postępującym rogowaceniu włosa anagenowego, który pod koniec tej fazy przechodzi w stan spoczynku (włos martwy). Włosy okresu spoczynku stanowią około 10–20% owłosionej skóry głowy i stan ten utrzymuje się przez 2-4 miesiące. 

Człowiek na owłosionej skórze głowy posiada od 100 do 150 tysięcy włosów, z czego na 1 cm² przypada od 150–500 włosów ciemnych i od 180–750 włosów jasnych, których jest więcej ze względu na ich cieńszą strukturę. Włos rośnie z prędkością około 0,35 mm dziennie, około 1 cm miesięcznie i 12 cm rocznie. W warunkach prawidłowych gęstość włosów na głowie ulega dużym wahaniom i zależy od czynników rasowych, genetycznych, okresu życia i okolicy głowy. Z wiekiem gęstość włosów się zmniejsza.

Pierwszy cykl włosów długich na głowie pojawia się po utracie włosów płodowych, które mają cechy włosów meszkowych. Z wiekiem włosy rosnące osiągają coraz większą długość i grubość. Silniejszy ich wzrost rozpoczyna się czasem dopiero pod koniec 1. roku życia. Włosy najszybciej rosną w okolicy czołowo-ciemieniowej, potylicznej, nieco wolniej na skroniach. Różnica ta może pogłębiać się równolegle z wiekiem. Co ciekawe, w stanach patologicznych, czyli w różnych postaciach łysienia, badania naukowe nie wykazały wyraźnej różnicy pomiędzy szybkością wzrostu włosów w porównaniu z warunkami fizjologicznymi.

Włosy wypadają nam każdego dnia i jest to normalny proces fizjologiczny. Dzienna utrata włosów w tych warunkach ulega dużym wahaniom indywidualnym, na ogół nie powinna przekraczać od 70–100 włosów dziennie. Problemem staje się utrata ponad 100 włosów dziennie i trwająca dłużej niż kilka tygodni. Nadmierne wypadanie włosów jest zapowiedzią powstawania łysienia wskutek zachwiania równowagi pomiędzy utratą włosów a ich odrostem. Strzyżenie czy golenie włosów nie wpływa na poprawę stanu owłosienia, a fizjologiczne, zwiększone wypadanie włosów obserwuje się jesienią i na wiosnę.

Właściwości fizyczne włosa

A. Kondycja włosa związana jest z jego odpornością na czynniki mechaniczne, biologiczne i chemiczne. W środowisku kwaśnym włos reaguje korzystnie, wykazuje odporność na jego działanie. Środowisko zasadowe i utleniające jest dla włosa niezwykle szkodliwe poprzez uszkadzanie jego struktury, trwałości i elastyczności, a siła jego działania zależy od stężenia danej substancji.

B. Giętkość i elastyczność uzależniona jest szczególnie od działania czynników termicznych. Pod wpływem ciepła włos traci elastyczność i zmienia kształt.

C. Zdolność włosa do pochłaniania wody ma wpływ na wydłużanie, kurczenie i jego pęcznienie.

D. Zdolność przewodzenia elektryczności.